Is een biotoop aquarium natuurlijk?

Door: John Lugthart
Bron: Cichlidae 42-1 februari 2016 NVC, Maandblad van Natuurvrienden, Zwolle

Quot homines, tot sententie, zoveel mensen zoveel meningen. Dit citaat uit het werk van de Romeinse redenaar en filosoof Cicero, is ook van toepassing op veel aspecten van onze mooie hobby. Zo ook op het inrichten van onze aquaria.

De basis zal voor iedere serieuze aquariaan dezelfde zijn: het aquarium moet voldoen aan de visuele wensen van de liefhebber en tegelijkertijd een gezonde en verantwoorde leefomgeving voor de vissen zijn. Op de Nationale Cichliden dag die in het teken stond van Amerika heb ik een presentatie gehouden. Als we kijken naar de verschillende stijlen om een aquarium in te richten, kunnen we een drietal benaderingen onderscheiden: het ornamenten aquarium, het natuurlijk aquarium en het biotoop aquarium.

Het ornamenten aquarium kenmerkt zich door het gebruik van onnatuurlijke materialen en kleuren, gezonken schepen, schatkisten, kunstplanten, gekleurd aquariumgrind, etc. Deze manier van inrichten staat ver van de natuur af en leunt zwaar op de persoonlijke smaak van de eigenaar.

Bij het natuurlijk aquarium wordt gebruik gemaakt van natuurlijke materialen zoals stenen, hout en water of moerasplanten, waarbij een compositie wordt gemaakt met behulp van deze materialen en het visbestand eigenlijk secundair is. Voorbeelden zijn de landschappen stijl (Amano) en de “Hollandse bak”.

Het biotoopaquarium was tot een aantal jaren geleden maar mondjesmaat te zien, maar heeft de laatste jaren flink aan populariteit gewonnen. Ook hier wordt gebruik gemaakt van natuurlijke materialen zoals stenen, hout en wateren moerasplanten, waarbij de vissen en planten uit hetzelfde herkomstgebied komen.

De laatste jaren zien wij een toenemende interesse in het biotoopcorrect houden van vissen en in het bijzonder van Cichliden. Er zijn goede redenen te verzinnen om dit principe na te streven. Vissen zien er immers uit zoals ze er uit zien en dat is niet zonder reden. Hun vorm, kleur en gedrag zijn in de loop van de evolutie bepaald door de omgeving waarin zij van nature voorkomen.

Maar wanneer spreekt men dan van een biotoopaquarium? Bestaat dat eigenlijk wel? En zijn daar vaste regels voor?

Een echt biotoop in een aquarium bestaat niet! Nooit en te nimmer zullen wij de natuur kunnen evenaren met de mogelijkheden die wij hebben. Altijd zal er sprake zijn van een nabootsing. Maar net als bij de kunst kan een nabootsing net zo mooi zijn als het origineel. In dat licht gezien zijn sommige aquaria kunstwerken op zich. Maar wat is dan een biotoopaquarium?

In het verleden had ik hier een uitgesproken mening over. Men zou zelfs kunnen spreken van een puriteinse insteek. Intussen is mijn mening veel genuanceerder. Als er al (ongeschreven) regels zijn, dan zijn dit zaken die mensen onderling met elkaar afspreken. Maar wie bepaalt deze regels en zijn dat dan betere aquarianen? Dit zijn zaken die tegenstellingen oproepen, terwijl een hobby toch zou moeten verbroederen.

Ik spreek daarom liever van gradaties binnen de hobby. Voor de één zal een aquarium met vissen en met planten uit een bepaald continent een biotoopaquarium zijn. Hier wordt vaak de term “thema aquarium” voor gebruikt, bijvoorbeeld met soorten uit verschillende rivieren in WestAfrika. Voor de ander een aquarium met vissen en eventuele beplanting, die alle in een bepaald gebied voorkomen, zoals bijvoorbeeld een deel van het Malawimeer. Een goed voorbeeld van verschillende inspiraties van een biotoopaquarium is de inrichting van een aquarium voor discusvissen of maanvissen. Enerzijds kan dit een aquarium met veel beplanting en belichting zijn en anderzijds een aquarium met weinig licht en gevuld met takken en bladeren en vrijwel zonder planten. Het tweede voorbeeld is een veel realistischer weergave van de natuurlijke habitat van deze twee geslachten. Ook het eerste voorbeeld is een biotoopaquarium, alleen minder strikt.

Toch blijft naast het gebruik van alle mogelijke en beschikbare materialen om een bak in te richten, één ingrediënt absoluut onmisbaar: de fantasie van de persoon die voor de bak staat. Zelfs in het geval van een uitermate geslaagde poging om een realistisch biotoop te creëren is een beetje fantasie nodig om de grenzen en beperkingen van het aquarium weg te denken. Het wegwerken van de apparatuur kan hierbij een handje helpen, door zo min mogelijk afleiding te creëren. Binnen de eerder genoemde schaalverdeling zien we wel een toenemend streven naar het hoogst haalbare. Dat is niet alleen een trend die we in Nederland zien. Ook internationaal is er steeds meer aandacht voor deze manier van aquaria inrichten.

Door de opkomst van You Tube, waar grote hoeveelheden beeldmateriaal van natuurlijke biotopen te vinden zijn en de verspreiding daarvan via de sociale media (met namen FaceBook), waardoor wij wereldwijd veel kennis met elkaar kunnen delen, heeft deze manier van aquarium houden de laatste jaren snel aan populariteit gewonnen. Dit heeft ook geleid tot een toename van het aantal (online) “biotopen contents”. Dit zijn wedstrijden waarbij deelnemers beeldmateriaal en informatie over hun biotoopaquarium aanleveren en waar een internationale jury beslist of het ingediende aquarium in de prijzen valt. Belangrijk onderdeel van het houden van een biotoopaquarium is het doen van onderzoek naar het betreffende biotoop. Dan gaat het niet alleen om de vissen binnen dit biotoop, maar ook om de waterwaarden, het klimaat, de bodemsamenstelling, de soort stenen, etc.

Het vergaren van kennis en vervolgens de zoektocht naar geschikte materialen om de biotoop zo goed mogelijk na te bootsen geeft hiermee een extra dimensie aan de hobby. Een gezond kritische blik is zeker van belang bij het spitten naar informatie op internet. Veel informatie op internet is gedateerd, onvolledig of simpelweg onjuist. Als men wat dieper door de vele hits op google zoekt, komt men op een gegeven moment uit bij gedetailleerde beschrijvingen van de betreffende omgeving (vaak in wetenschappelijke artikelen). Tevens vergeten we in deze digitale wereld al snel dat er binnen de hobby niets leuker is dan naar live beelden van een aquarium te kijken. Thuis of bij andere liefhebbers. Schroom daarom niet om bij een liefhebber inspiratie op te doen en met hem informatie uit te wisselen.

Wat mij betreft is de definitie van een biotoopaquarium als volgt: Een zo gedetailleerd mogelijke afspiegeling van een specifiek stukje natuur dat wordt nagebootst in het aquarium. Er wordt gebruik gemaakt van natuurlijke producten en/of producten die niet van natuurlijk zijn te onderscheiden om dit te creëren. Een blik in het aquarium komt overeen met een blik onder water in het betreffende stukje rivier, meer of beek.

Wat zijn de kenmerken van een ultiem biotoopaquarium?

  • Biotoopaquaria zijn een realistische afspiegeling van de natuurlijke omgeving en het herkomstgebied van de vissen.
  • Er wordt rekening gehouden met een natuurlijk ogende kleur van het water, bijvoorbeeld aan de hand van het type clearwhite, of blackwater.
  • De hoeveelheid lichtopbrengst, bijvoorbeeld een diepwater biotoop voor Cyphotilapia frontosa, vraagt om een andere belichting dan een brandingszone biotoop voor Eretmodus cyanostictus (Tanganyikameer). Onnatuurlijke ornamenten worden niet gebruikt.
  • Indien er geschikte planten voorkomen in het betreffende biotoop, kan men dit uiteraard ook in het aquarium toepassen. Gebruik bijvoorbeeld geen kunstplanten.
  • De verschillende soorten vis komen niet alleen uit dezelfde regio, maar delen ook daadwerkelijk de specifieke habitat. Dus vissen die elkaar in de natuur daadwerkelijk treffen. Uiteraard worden er geen vissen bij elkaar gezet die natuurlijke vijanden zijn.
  • Technische hulpmiddelen worden zoveel mogelijk uit het zicht gehouden.

Er zijn diverse soorten stenen, houtsoorten en bodemmateriaal waar we in de hobby gebruik van kunnen maken. Het is hierbij van belang dat men allereerst kijkt naar de invloed die deze middelen hebben op het water. Zo moeten we er rekening mee houden dat de meeste houtsoorten het water zuurder maken, wat niet altijd wenselijk is en sommige steensoorten kunnen juist zorgen voor harder water en ook dat is niet voor alle biotopen gewenst. Verder moeten de gebruikte materialen natuurlijk passen bij het nagebootste biotoop en de behoeften van de vissen. Met het aanbod van de gespecialiseerde handel zijn veel vis- en planten soorten uit een bepaald herkomstgebied tegenwoordig redelijk goed verkrijgbaar. Voor het materiaal waarmee wij onze aquaria inrichten ligt dat natuurlijk anders. Zo zal vrijwel niemand daadwerkelijk aan zand en stenen enz. uit het beoogde biotoop kunnen komen. Gelukkig zijn er tal van daar op lijkende alternatieven te verkrijgen of in onze eigen omgeving te vinden. Bekend is natuurlijk het gebruik van kien- en wortelhout. Ook zijn er steeds meer liefhebbers die gebruik maken van afgebroken takken van eik, beuk of els. Als deze lang genoeg hebben kunnen drogen en goed zijn ingewaterd, kan men deze takken gebruiken in (biotoop) aquaria. Bij tuincentra en aquariumzaken kan men stenen en kienhout vinden die qua vorm en kleur overeenkomen met die uit het daadwerkelijke biotoop. Ook zijn er tegenwoordig fraaie kunststenen verkrijgbaar of te maken, wat ook nog eens enorm scheelt in gewicht.

Er zijn vrijwel geen grenzen aan het aantal verschillende biotopen welke we in ons aquarium kunnen nabootsen. Naast de verschillende herkomstgebieden zijn er zelfs in een rivier of meer talloze biotopen die nagebootst kunnen worden. Veelal worden aquaria echter ingericht als overgangsbiotoop. Dit is natuurlijk niet zonder reden. Het gebruik van achterwanden geeft vaak al de indruk van een oever of oplopende rotswand.

Ook is een overgangsbiotoop esthetisch gezien aantrekkelijker om naar te kijken dan een aquarium met alleen zand, ook al zou alleen zand wel een reële weergave van het natuurlijke biotoop van de vis kunnen zijn. Tevens kunnen in een overgangsbiotoop soorten bij elkaar worden gehouden die zich niet altijd in hetzelfde deel van een rivier of meer ophouden. Denk hierbij aan het combineren van rots bewoners met echte zandbewoners.

In een biotoopaquarium streeft men dus naar een realistische afspiegeling van de natuur. Ook de keuze van de vissen hoort hier bij. Per definitie zullen in een dergelijk aquarium dus geen vissen worden gehouden die door menselijk toedoen niet hun natuurlijke kleur en vorm meer hebben. Vaak komt men in deze bakken dus wildvang vissen tegen. Naar mijn mening is dit geen voorwaarde. Nakweek vissen, mits beschikbaar, die wel hun natuurlijk uiterlijk hebben behouden, voldoen net zo goed en zouden misschien wel onze voorkeur moeten hebben.

Al met al ben ik als liefhebber en groot fan van biotoopaquaria blij met de toegenomen interesse in het houden van vissen op deze wijze. Op de diverse fora en op internet zie ik regelmatig de meest fantastische creaties langskomen. Dit motiveert weer andere mensen om bakken op deze wijze in te richten. Tevens zorgt dat er voor dat mensen zich meer verdiepen in de natuurlijke habitat en daardoor beter op de behoeften van de vissen kunnen inspelen. Met dit artikel hoop ik dat ik mensen enthousiast heb kunnen maken om zelf ook een biotoopaquarium te beginnen.